Przebieg postępowania

Przebieg postępowania w sprawie o nieważność małżeństwa Kościelnego:

  1. Strona powodowa posiadająca przekonanie o nieważności swego małżeństwa lub przynajmniej wątpliwość co do ważności sakramentu składa w trybunale właściwym do przeprowadzenia kanonicznego postępowania spornego tzw. skargę powodową będącą podstawą do rozpoczęcia procesu.

  2. Wnioskodawca oprócz złożonej skargi musi przedstawić dowody w postaci wskazania świadków potwierdzających prawdziwość treści skargi oraz innych dowodów (w przypadku istnienia takowych) jak listy, maile, fotografie, nagrania, wycinki prasowe, dokumentacja medyczna etc. Na podstawie zeznań i pozostałych dowodów orzekający w danym procesie muszą osiągnąć pewność moralną co do zaistniałych faktów.

  3. W przypadku przyjęcia skargi (tzn. gdy zostały spełnione wszystkie wymogi materialne i formalne), zostaje powołany skład orzekający i określona tzw. formuła wątpliwości procesowej i rozpoczyna się postępowanie dowodowe.

  4. Postępowanie dowodowe nosi nazwę instrukcji. W jego trakcie oprócz dowodów przedłożonych przez strony może zostać także dopuszczony dowód w postaci opinii biegłego, np. psychologa lub psychiatry, który na zlecenie sądu sporządza swoją opinię na podstawie badania, bądź w oparciu o akta sprawy.

  5. W ramach postępowania następuje przesłuchanie stron. Małżonek nie będący powodem może odmówić składania zeznań co nie przekreśla dalszego toku sprawy! Po uznaniu strony pozwanej za skutecznie powiadomioną i niestawieniu się jej na przesłuchanie dalsze postępowanie toczy się z pominięciem jej, choć może ona włączyć się na dalszym etapie w postępowanie.

  6. Przesłuchania stron i świadków nie odbywają się na jednej sali, w ramach konfrontacji właściwej procesowi cywilnemu, lecz każda z osób wezwanych przez trybunał kościelny przesłuchiwana jest oddzielnie.

  7. Po zakończeniu etapu instrukcji dokonuje się publikacji akt, dając stronom możliwość zapoznania ze zgromadzonymi dowodami. Strony mogą stwierdzić że materiał dowodowy jest niewystarczający i należy jeszcze przesłuchać jakiegoś świadka, uwzględnić dokument czy inny, dodatkowy dowód przedłożony w sprawie. Strona może uznać też, że materiał jest wystarczający, zamyka się wówczas postępowanie dowodowe i przystępuje do kolejnego etapu, którym jest dyskusja stron procesowych odbywana głównie w formie pisemnej.

  8. Końcowym etapem postępowania jest wyrok (sędziowie orzekają czy dało się udowodnić, iż małżeństwo stron zostało zawarte nieważnie).

  9. Wyrok I instancji jest już prawomocny, sprawy nie kieruje się więc z urzędu do trybunału apelacyjnego. Dzięki uproszczeniu procedury przez Papieża Franciszka na mocy Motu proprio „Mitis Judex Dominus Iesus” postępowanie o nieważność małżeństwa jest obecnie jednoinstancyjne, o ile wyrok nie zostanie zakwestionowany przez żadną ze stron.

  10. Gdyby jednak któraś ze stron zakwestionowała wyrok, sprawa kierowana jest do trybunału apelacyjnego, a stamtąd w razie kolejnej apelacji do trybunału III instancji, którym jest Rota Rzymska. Stronie powodowej przysługuje także, w razie wyroku niekorzystnego, nowe wniesienie sprawy, gdyż stan osób (a takiej natury jest proces o nieważność małżeństwa) nigdy nie przechodzi w stan rzeczy osądzonej, możliwy jest więc nowy proces sporny na warunkach określonych przez Kodeks Prawa Kanonicznego.

  11. Kan. 1453 KPK ściśle określa długość procesu. W I instancji nie powinien on trwać dłużej niż 12 m-cy, w II instancji sprawa winna być zbadana w ciągu 6 m-cy. Z przyczyn niezależnych od stron oraz sądu czas ten może się jednak wydłużyć (np. na skutek zwłoki w  gromadzeniu i uzupełnianiu dowodów, przesunięcia przez świadków terminu przesłuchania, odrzucania wezwań do stawienia się przez współmałżonka strony powodowej czy też po prostu z racji dużej ilości wpływających do trybunału skarg powodowych etc.)